مازندنومه، دکتر محسن ذبیحی جامخانه: زبان ها همچنان که ابزاری برای برقراری ارتباط میان بشر بوده و هستند، ویژگی های ظریف و گاهی منحصربفردی دارند که دانستن آنها گاهی انسان را شگفت زده می کند. بر این اساس در این نوشتار، به یکی از وجوه خاص زبان مازندرانی، یعنی کاربرد حرف اضافه «جِه/جا» پرداخته می شود. لازم به توضیح است که از حدود شرق ساری تا شرق مازندران (منظور مازندران باستانی است نه مازندران با مرزبندی های جغرافیایی امروزی) یعنی گرگان و علی آباد کتول، اغلب از حرف اضافه «جه» و از غرب ساری تا غرب مازندران یعنی قائم شهر، سوادکوه، آمل، نور، نوشهر و تنکابن تا رامسر، عمدتا از حرف اضافه «جا» استفاده می شود.

برخلاف زبان فارسی، حرف اضافه «جه/جا» در زبان مازندرانی نقش‌های مختلفی را ایفا می‌کند که در فارسی معیار میان حرف های اضافه «از/ به/ با» تقسیم شده‌اند. برای مثال در زبان فارسی می گوییم: «کتاب را از علی گرفتم»، یا «با تاکسی رفتم» یا «این لباس به شما نمی آید» ولی در زبان مازندرانی می گوییم: «کتاب رِه علی جِه/جا بَئیتِمِه»، «علیِ رَفِق جِه/جا بوردمه»، «اینتا لباس ته جِه/جا نِه نِه». همانطورکه مشخص است در این جملات حرف اضافه جِه/جا مازندرانی، به جای سه حرف اضافه از/به/با در زبان فارسی نقش ایفا می کند. نکته جالب تر اینکه در برخی کاربردهای حرف اضافه «جِه/ جا» در زبان مازندرانی، شنونده باید منتظر بماند تا جمله پایان یابد تا بفهمد حرف جِه/جا چه نقشی را در جمله ایفا می کند.

برای مثال در جمله: «علیِ رَفِق جِه/جا .....»، شنونده منتظر می ماند تا جمله تمام شود، اگر فعل جمله بُوردِمِه باشد، یعنی در این جمله حرف اضافه جِه/جا معنی با می دهد ( با دوست علی رفتم)، ولی اگر جمله با بَئیتِمِه تمام شود حرف جِه/جا معنی از می دهد (از دوست علی گرفتم). 

این ویژگی در برخی از زبان‌های ایرانی و خارجی نیز دیده می‌شود. در این زبان ها یک حرف اضافه، علاوه بر یک کاربرد؛ در برخی کاربردهای دیگر مفاهیم ابزاری، همراهی و حتی شیوه انجام کار را نیز منتقل نیز می‌کند. یعنی یک نشانگر دستوری چندین نقش را پوشش می‌دهد. به عنوان مثال در زبان ترکی استانبولی پسوند «La/Le» معمولا معنی «با» می‌دهد، ولی در برخی کاربردها معنی همراهی یا شیوه انجام کار را نیز منتقل می‌کند. همچنین در برخی زبان های قفقازی و برخی گویش‌های گیلکی، تالشی و حتی بعضی گویش‌های کردی نیز یک حرف اضافه می‌تواند همزمان نقش‌های مختلفی مانند «از»، «به» و «با» را بر عهده بگیرد و معنی دقیق از بافت جمله فهمیده شود. ولی درخصوص اینکه آیا دقیقا زبانی وجود دارد که در آن، یک واژه همزمان نقش سه حرف اضافه «از»، «به» و «با» را بازی کند (طبق بررسی هایی که حقیر انجام داده است) می توان گفت چنین ترکیب دقیقی نادر است و این موضوع را می توان از جمله ویژگی های خاص و منحصربفرد زبان مازندرانی دانستن. 

در زیر نمونه هایی از کاربرد های این سه حرف اضافه در نقش های سه گانه ذکر شده است: 

اَمِه جِه/جا بَئیتِنِه= از ما گرفتند. 
اینجِه جِه/جا بُوردِه= از اینجا رفت. 
کاجِه جِه/جا بیعَمویی؟= از کجا آمدی؟ 
مِه رِه وِنِه جِه/جا خاش اِنِه= ازش خوشم میاد. 
مِه جِه/جا بَپِرس= از من بپرس. 
شِه جا سر جِه/جا راس بَواش= از سر جات بلند شو. 
چاقو جِه/جا بَوریمِه= با چاقو بریدم.
تلفن جِه/جا زنگ بَزومِه= با تلفن زنگ زدم.
شِه دست جِه/جا بئیتِمِه= با دستم گرفتم
تِه جِه فقط اِتَندِه فاصله داشتِمِه= با تو فقط انقدر فاصله داشتم.
ماشین جِه/ جا بُوردِمِه= با ماشین رفتم. 
مِه جِه/جا گَپ بَزِن= با من حرف بزن. 
اینتا لباس تِه جِه/جا ِانِه= این لباس به تو میاد. 
شِه جِه بَرِس= به خودت برس (به خودت رسیدگی کن). 
تِه جِه/جا زنگ زَمبه = به تو زنگ میزنم.